Simülasyonlar BİY.10.1.5 · 10.1.6

Tema 1 · Enerji

Sindirim Yapıları, Sindirim ve Emilim

Amaç: Canlılarda sindirim çeşitlerini ve sindirim yapılarını ölçütlere göre sınıflandırmak; insanda besinlerin sindirim, emilim ve taşınmasının enerji eldesi için neden gerekli olduğunu açıklamak.

1 Sindirim çeşitleri

Hücre içi sindirim

Besin hücre içine alınır (endositoz) ve hücrenin içinde, lizozomla birleşen besin kofulunda sindirilir. Tek hücreli canlılarda ve birçok canlının bazı hücrelerinde (ör. akyuvarlarda) görülür.

Hücre dışı sindirim

Sindirim salgıları hücre dışına verilir ve besin hücrenin dışında parçalanır; küçük moleküller sonra hücreye alınır. Sindirim kanalı olan hayvanlarda kanalın içinde, mantarlarda ve böcekçil bitkilerde vücudun dışında gerçekleşir.

Canlıları sindirim çeşidine göre ayır

2 Kuş, kurt, inek ve insanın sindirim yapıları

Diş (mine) · gaga Mide bölümleri (yüzeyde kan damarları) İnce bağırsak Kalın bağırsak Karaciğer · pankreas Vücut ana hatları

3 Yapılandırılmış grid: ölçütlere göre ayrıştır, grupla, adlandır

3B modelleri inceleyerek her canlı için ölçütlerin karşılığını seç. Son sütunda canlıyı beslenme tipine göre grupla ve grubu adlandır. “Kontrol et” her hücreyi ✓/✗ ile işaretler.

CanlıDiş yapısıMide yapısıBağırsak uzunluğuGrup (beslenme tipi)

Ölçütler programdaki örneğe göre seçildi: dişlerin yapısı, mide yapısı ve bağırsak uzunluğu. Kendi ölçütünü de (ör. sindirim çeşidi, besin türü) ekleyerek gruplandırmayı tekrarlayabilirsin.

4 İnsanda sindirim, emilim ve taşıma

Besinin yolculuğu

Besin

Seçilen besinin sindirim kanalındaki yolculuğunu adım adım gösterir.

ağızyemek borusukaraciğermide pankreasince bağırsakkalınbağırsak kanhücre ●

    Glikoz (altıgen) Amino asit (küre) Yağ asidi (çubuk) Kılcal damar

    Grafik logaritmik ölçeklidir: her çizgi 10 kat artışı gösterir. Katsayılar yaklaşıktır (kıvrımlar ×3, villuslar ×10, mikrovilluslar ×20; öğretmen tarafından doğrulanmalı).

    5 Günlük yaşamla bağlantı

    Metro benzetmesi

    Sindirim ürünleri ince bağırsakta “istasyondaki yolcular” gibi kana (vagona) biner; damarlar (metro hattı) onları vücudun her yerindeki hücrelere (varış noktası) taşır. Hücrelerde bu moleküllerden enerji elde edilir.

    İyi çiğnemek

    Çiğneme besinleri küçük parçalara ayırır (mekanik sindirim). Yüzey arttığı için sindirim salgıları besinlere daha kolay etki eder.

    Lifli besinler

    Selüloz insanda sindirilemez, ama bağırsak hareketlerini düzenler. İneğin midesindeki mikroorganizmalar ise selülozu parçalayabilir.

    6 Ne gözlemledin?

    Sindirim yapıları beslenme tipine uygundur. Etçil kurtta sivri köpek dişleri, tek bölmeli mide ve kısa bağırsak; otçul inekte öğütücü geniş azı dişleri, dört bölmeli mide ve çok uzun bağırsak; hepçil insanda farklı diş çeşitleri, tek bölmeli mide ve orta uzunlukta bağırsak bulunur. Dişi olmayan kuşta öğütme işini kaslı taşlık yapar.

    Büyük besin molekülleri hücre zarından geçemez; önce sindirimle glikoz, amino asit, yağ asidi ve gliserol gibi küçük moleküllere dönüşmeleri gerekir. Bu moleküller ince bağırsakta emilir ve dolaşım sistemiyle hücrelere taşınır; hücreler onları hücresel solunumda kullanarak enerji elde eder. Kıvrımlar, villuslar ve mikrovilluslar emilim yüzeyini yüzlerce kat artırır.

    7 Sorular

    1. Otçul canlıların bağırsağı etçillere göre neden daha uzundur? İneğin mide yapısı bu beslenme tipine nasıl uyum sağlar?
    2. Dişi olmayan tavuk, tahılları nasıl küçük parçalara ayırır? Hangi yapı insanın azı dişlerine benzer görev yapar?
    3. Bir öğrenci “Besinler sindirilmeden de kana geçebilseydi sindirime gerek kalmazdı.” diyor. Su ve vitaminler için bu doğru mu? Nişasta ve proteinler için neden doğru değil?
    Cevap anahtarı (öğretmen için)
    1. Bitkisel besinlerdeki selüloz zor sindirilir; sindirim ve emilim için daha uzun süre ve daha geniş yüzey gerekir. Uzun bağırsak besinin kanalda daha uzun kalmasını sağlar. İneğin dört bölmeli midesinin ilk bölümlerinde (işkembe, börkenek) yaşayan mikroorganizmalar selülozu parçalar; inek besini geri getirip yeniden çiğner (geviş getirme).
    2. Kursakta yumuşayan tahıllar, kaslı taşlıkta yutulmuş küçük taşların yardımıyla öğütülür. Taşlık, insanda azı dişlerinin yaptığı mekanik sindirimi üstlenir.
    3. Su, vitaminler ve mineraller küçük moleküller olduğundan sindirilmeden emilir; bu kısım doğrudur. Nişasta ve proteinler ise çok büyük moleküllerdir, hücre zarından geçemez. Önce glikoz ve amino asitlere sindirilmeleri gerekir; ancak bu hâlde emilip hücrelere taşınabilir ve enerji eldesinde kullanılabilirler.