Orman yangınları
Yanan ormanda toprak ve tohumlar çoğunlukla kalır; alan ikincil süksesyonla yeniden ormana dönüşebilir, ama bu onlarca yıl sürer. Yangından sonra erozyon riski artar.
Tema 2 · Ekoloji
Ekosistem, Süksesyon ve Habitat Kaybı
Amaç: Ekosistemin cansız ve canlı bileşenleri arasındaki ilişkileri çözümlemek; zaman içinde gelişen süksesyonu ve habitat kaybı ile parçalanmasının biyoçeşitliliğe etkisini gözleme dayalı tahminlerle incelemek.
1 Cansız ve canlı bileşenler
Her bileşeni cansız ya da canlı olarak ayır.
Bir bileşen ortadan kalkarsa ne olur?
Önce kendi tahminini yap, sonra seç ve açıklamayı tahmininle karşılaştır.
2 Zaman içinde değişim
3 Grafik
Süreler ve tür sayıları temsilîdir; gerçekte iklime, toprağa ve bölgeye göre çok değişir (öğretmen tarafından doğrulanmalı).
4 Çevremizde sürdürülebilirliği kısıtlayan durumlar
Volkanik lav ve buzul gerilemesi
Hiç toprağın olmadığı çıplak kayada yaşam, liken ve yosun gibi öncü türlerle başlar (birincil süksesyon).
Yollar ve kentleşme
Ormanları bölen yollar ve yerleşimler habitatı küçük parçalara ayırır. Geniş alana ihtiyaç duyan türler yok olabilir; hayvanların yol kazaları artar.
Deniz salyası (müsilaj)
Kirlilik ve sıcaklık artışıyla denizlerde oluşan müsilaj, deniz tabanındaki canlıların oksijensiz kalmasına ve balıkçılığın zarar görmesine yol açar.
5 Ne gözlemledin?
Cansız bileşenler (ışık, su, toprak, sıcaklık) canlıların yaşayabileceği koşulları belirler; canlılar da cansız ortamı değiştirir. Çıplak kayaya önce liken ve yosunlar yerleşir, kayayı aşındırıp ölü kalıntılarıyla ilk toprağı oluşturur. Toprak kalınlaştıkça otlar, çalılar ve ağaçlar yerleşir; tür sayısı artar ve sonunda kararlı bir klimaks komünite oluşur. Toprağın zaten bulunduğu ikincil süksesyon çok daha hızlıdır.
Yol, tarla ve yerleşimler ormanı küçültür ve parçalar. Toplam alan çok az azalsa bile parçalanma iç habitatı ve en büyük parçayı küçültür; geniş alan isteyen türler kaybolur ve tür sayısı azalır. Parçaları birbirine bağlayan ekolojik koridorlar bu etkiyi azaltabilir.
6 Sorular
- Birincil süksesyonda likenlerin ve yosunların “öncü tür” olarak görevi nedir? Bu türler olmadan ağaçlar çıplak kayaya neden yerleşemez?
- Yangın geçirmiş bir orman ile yeni soğumuş bir lav alanı aynı sürede ormana dönüşür mü? Toprak derinliği grafiğini kullanarak açıkla.
- Ormanın ortasından geçen ince bir yol toplam orman alanını çok az azalttı, ama tür sayısı belirgin biçimde düştü. Bu gözlemi açıkla. Yol yapımı zorunluysa sürdürülebilirlik için ne önerirsin?
Cevap anahtarı (öğretmen için)
- Likenler ve yosunlar kayayı kimyasal ve fiziksel olarak aşındırır; öldüklerinde kalıntıları kaya parçacıklarıyla karışarak ilk ince toprağı oluşturur ve nem tutar. Ağaçların kökleri ve su–mineral ihtiyacı için yeterli derinlikte toprak gerekir; öncü türler olmadan bu toprak oluşmaz.
- Hayır. Yangın geçiren alanda toprak, tohumlar ve kökler büyük ölçüde korunur; otlar birkaç yılda, ağaçlar onlarca yılda gelir (ikincil süksesyon). Lav alanında önce toprak oluşmalıdır; bu yüzyıllar alabilir (birincil süksesyon). Grafikte ikincil süksesyonda toprak derinliği başlangıçta yüksektir.
- Yol ormanı iki parçaya ayırır; kenar kısımlar ışık, rüzgâr, gürültü ve kirlilikten etkilenir, iç habitat azalır. Parçalar küçüldüğü için geniş alan isteyen türler yaşayamaz, hayvanlar yolu geçemez ya da yol kazalarında ölür; popülasyonlar birbirinden ayrılır. Öneri: ekolojik köprü ya da alt geçitler, yolun mümkün olduğunca ormanın kenarından geçirilmesi, hız sınırı ve uyarı levhaları, kesilen alan kadar ağaçlandırma.