Tema 1 · Yaşam

Suyun Özellikleri ve Minerallerin Görevleri

Amaç: Suyun adezyon, kohezyon, yüzey gerilimi, yoğunluk, çözücülük ve öz ısı özelliklerini gözlemleyerek suyun ve minerallerin canlılar için önemini yorumlamak.

1 Suyun özellikleri

Yukarıdaki düğmeler incelenecek özelliği seçer. Her deneyin kendi kontrolleri vardır.

Cam borunun iç çapı 1,0 mm

Borunun ne kadar ince olduğunu ayarlar. Boru inceldikçe su ne kadar yükseliyor?

Damlanın konduğu yüzey

Su damlasının yayılıp yayılmadığını görmek için yüzeyi değiştirir.

Kış günü hava sıcaklığı −8 °C

Gölün üzerindeki havanın sıcaklığını ayarlar. Göl yüzeyi ve dibi nasıl değişiyor?

Madde	Yoğunluk (g/mL)
Su (4 °C)	1,000
Su (20 °C)	0,998
Buz (0 °C)	0,917

Su en yoğun hâline yaklaşık 4 °C'de ulaşır. Buz, sıvı sudan daha az yoğundur.

Verilen ısı enerjisi 0 J

100 g suya ve 100 g kuru kuma aynı miktarda ısı enerjisi verir. Başlangıç sıcaklığı ikisinde de 20 °C'dir.

Madde	Öz ısı (J/g·°C)
Su	4,18
Kuru kum (yaklaşık)	0,8

Sıcaklık artışı = enerji ÷ (kütle × öz ısı)

Sıfırla; tüm su deneylerini, eşleştirme etkinliğini ve doğru-yanlış sorularını başa döndürür.

2 İnorganik moleküllerin genel özellikleri: Doğru mu, yanlış mı?

3 Mineraller: eşleştirme etkinliği

Önce soldan bir minerali, sonra sağdan ona uyan kartı seç. Doğru eşleşen kartlar aynı numarayı alır.

Mineral tablosu (etkinliği bitirince kendini kontrol et)

4 Ne gözlemledin?

Suyun canlılık için önemli özellikleri, molekülleri arasındaki çekim kuvvetlerinden ve molekülün polar yapısından kaynaklanır. Kohezyon ve adezyon suyun ince borularda yükselmesini sağlar. Yüzey gerilimi, su yüzeyinin esnek bir zar gibi davranmasına yol açar.

Buzun suda yüzmesi, su canlılarının kışın yaşamasını sağlar. Yüksek öz ısı canlıların vücut sıcaklığını dengede tutmasına yardım eder. Çözücülük ise hücredeki tepkimelerin ve maddelerin taşınmasının sulu ortamda gerçekleşmesini sağlar. Mineraller enerji vermez, ancak yapıya katılır ve düzenleyici görev yapar; eksikliklerinde sağlık sorunları görülür.

5 Sorular

İnce cam borularda su neden kalın borulara göre daha yükseğe çıkar? Bu özellik bitkiler için neden önemlidir?
Çok soğuk bir kış gününde gölün yüzeyi dondu. Göldeki balıklar nasıl yaşamını sürdürür? Yoğunluk kavramını kullanarak açıkla.
Demir ve iyot eksikliğinde hangi sorunlar görülebilir? Bu sorunları önlemek için beslenmemizde nelere dikkat etmeliyiz?

Cevap anahtarı (öğretmen için)

Su molekülleri cama tutunur (adezyon) ve birbirini çeker (kohezyon). İnce boruda yüzeye tutunan suyun miktarı, yükseltilmesi gereken suyun ağırlığına göre daha fazladır. Bu yüzden su daha yükseğe çıkar. Bitkilerde suyun ince borular içinde köklerden yapraklara taşınmasına katkı sağlar.
Buz sıvı sudan daha az yoğundur ve yüzeyde yüzer. Buz tabakası alttaki suyu yalıtır. Su en yoğun hâline yaklaşık 4 °C'de ulaştığı için dipte bu sıcaklıkta su toplanır, yani göl dipten donmaz. Balıklar buzun altındaki sıvı suda yaşamını sürdürür.
Demir eksikliğinde hemoglobin yapımı azalır ve kansızlık (anemi) görülebilir. İyot eksikliğinde tiroit bezi büyür (guatr); çocuklarda büyüme ve gelişme geriliği görülebilir. Yeterli ve dengeli beslenme gerekir: kırmızı et, baklagiller ve yeşil yapraklı sebzeler tüketilmeli, iyotlu tuz kullanılmalıdır.