Bakteriler
Prokaryot, tek hücreli canlılardır. Toprakta, suda, havada ve başka canlıların vücudunda yaşarlar. Bazıları hastalık yapar; bazıları yoğurt yapımında kullanılır ya da sindirim kanalımızda yaşar.
Tema 2 · Organizasyon
Üç Üst Âlem (Domain) Sistemi
Amaç: Bakteriler, Arkeler ve Ökaryotlar üst âlemlerindeki canlıların özelliklerini karşılaştırmak, bir canlının hangi üst âleme ait olduğu hakkında varsayımda bulunup bunu ipuçlarıyla sınamak.
1 Üç üst âlemden birer hücre
Arkeler
Prokaryot, tek hücreli canlılardır. Bazıları kaplıcalar, çok tuzlu göller gibi aşırı koşullardaki ortamlarda yaşayabilir; birçoğu ise toprak ve deniz gibi olağan ortamlarda bulunur. Görünüşleri bakterilere benzese de birçok özellikleri farklıdır.
Ökaryotlar
Çekirdek zarı ve zarlı organelleri olan canlılardır. Tek ya da çok hücreli olabilirler. Dört âlemde incelenir: protistler, bitkiler, mantarlar ve hayvanlar.
2 Üç domaini birbirinden ayıran temel özellikler
Tablonun her hücresi için uygun seçeneği seç ve “Kontrol et”e bas. Doğru seçimler ✓, yanlış seçimler ✗ ile işaretlenir.
| Özellik | ● Bakteriler | ▲ Arkeler | ■ Ökaryotlar |
|---|
“Sıfırla” tablo, kart ve önerme etkinliklerinin hepsini başa döndürür.
3 Varsayımda bulun: Bu canlı hangi üst âleme ait?
Kart 1/10
Gizli canlı
Az ipucuyla varsayımda bulun. Emin değilsen yeni ipucu açarak varsayımını sına.
Varsayımın:
Hangi âlem?
0Doğru varsayım
0Kullanılan ipucu
0/10Tamamlanan kart
| Canlı | Varsayımın | Doğru cevap | İpucu |
|---|
Tablo, verdiğin cevapları ve kaç ipucu kullandığını kaydeder.
4 Örüntüler ve önermeler: Doğru mu, yanlış mı?
Tablodan ve kartlardan öğrendiklerine göre her önermeyi değerlendir.
5 Ne gözlemledin?
Bakteriler ve arkeler prokaryottur: çekirdek zarları ve zarlı organelleri yoktur. Ancak bu iki grup birçok özellikte birbirinden ayrılır. Örneğin bakterilerin hücre duvarında peptidoglikan bulunur, arkelerde bulunmaz. Bazı arkelerin DNA'sında ise ökaryotlarda olduğu gibi histon proteinleri bulunur.
Ökaryotlar tek ya da çok hücreli olabilir; bu yüzden “tek hücreli” olmak bir canlının prokaryot olduğunu göstermez. Amip, öglena ve maya tek hücreli ökaryotlardır. Bir canlıyı doğru üst âleme yerleştirmek için tek bir özellik yerine birkaç özelliği birlikte değerlendirmek gerekir.
6 Sorular
- Arkeler de bakteriler de prokaryottur. Bir prokaryotun arke mi bakteri mi olduğunu anlamak için hangi özelliğine bakarsın?
- Maya tek hücrelidir. Buna rağmen neden bakteriler gibi prokaryot değil, ökaryot olarak sınıflandırılır?
- Bazı arkeler kaplıca suları gibi çok sıcak ortamlarda yaşayabilir. Bu bilgiden yola çıkarak arkelerin biyolojik önemi hakkında bir önerme yaz.
Cevap anahtarı (öğretmen için)
- Hücre duvarında peptidoglikan bulunup bulunmadığına bakılır: bakterilerde vardır, arkelerde yoktur. Ayrıca bazı arkelerin DNA'sında histon proteinleri bulunur, bakterilerde bulunmaz.
- Mayanın çekirdek zarıyla çevrili bir çekirdeği ve zarlı organelleri vardır. Hücre sayısı değil, hücre yapısı belirleyicidir; maya mantarlar âlemindeki tek hücreli bir ökaryottur.
- Örnek önerme: “Arkeler, başka canlıların yaşayamadığı aşırı sıcak ortamlarda yaşayabildiği için yaşamın sınırlarını anlamamıza yardım eder. Bu canlıların sıcakta bozulmayan proteinleri araştırma ve sanayi alanında kullanılabilir.” Öğrencinin önermesi tablodaki ve kartlardaki bilgilere dayanmalıdır (açık uçlu).
Tablonun doğru hâli: